Biases in de boardroom
Ratio en Relatie - twee zijden van dezelfde
medaille?
De ijsberg is illustratief voor het verschil tussen wat ons
onbewust (onder water) drijft en wat daarvan aan de
oppervlakte zichtbaar wordt.
Er is steeds meer bewustwording dat biases
ook doordringen tot in de boardroom. Dit
bewustzijn was de aanleiding voor het NKCC
om een bijeenkomst voor commissarissen en
toezichthouders te initiëren. Deze vond plaats
op 6 mei 2014 in Berkel Enschot bij de
Koningshoeven en werd verzorgd door The
Echonomist. De titel luidde ‘De gedragsmatige
kant van besluitvorming’.
Tijdens de bijeenkomst is het gedragsmatige
aspect van besluitvorming vanuit twee
complementaire invalshoeken bekeken.
Enerzijds was er de vraag ‘Wat zie ik en hoe
beïnvloedt dat mijn oordeels- en
besluitvorming?’ De zogeheten rationele
benadering van de zaak. Anderzijds was er de
vraag ‘Wat is de aard van mijn relatie tot de
ander en hoe beïnvloedt dat mijn oordeels- en
besluitvorming en de bespreekbaarheid
daarvan?’ Hiermee werd het relationele aspect
toegevoegd aan het rationele aspect.
Om beide thema’s in de verf te zetten, zijn op
basis van de strategische agenda van de
commissaris enkele valkuilen (biases)
behandeld die de oordeels- en besluitvorming
negatief kunnen beïnvloeden.
Klassiekers zoals het anker effect en de
confirmation bias, maar ook prospect theory,
Tabel1: onderwerpen op de agenda van de commissaris
en toezichthouder en de valkuilen die op de loer liggen.
bounded awareness, het do no harm-principe
en de taboe-transacties passeerden de revue.
Alle gedemonstreerd aan de hand van
quizvragen die zo waren ontworpen dat de
bias zich manifesteerde en zichtbaar werd.
Nu is het zonder meer mogelijk om mensen te
trainen in het tijdig zien van deze valkuilen,
waardoor de beeldvorming scherper wordt.
Dat is goed nieuws. Helaas is de race dan nog
niet gelopen. Wie eenmaal scherp(er) ziet,
moet vervolgens zijn denkbeelden durven
delen met de rest van de board. Dit is het
moment waarop de rationele denken wordt
uitgedaagd door de relationele voelen en het
echt spannend wordt. Eerlijkheid is bepaald
niet altijd een deugd. De film ‘Liar, liar’ met Jim
Carrey laat op pijnlijk grappige wijze zien
hoeveel schade je sociaal aan kan richten
door eerlijk te zijn. Er wordt dan namelijk een
cruciale transactie-fout begaan.
Elke transactie is een transactie tussen ik en
een ander. In die transactie worden een of
twee componenten uitgewisseld. De objectief
waarneembare en waardeerbare component is
het financiële gedeelte van de transactie. Dit
gedeelte is wat we aanmerken als rationeel.
Het subjectieve, soms onzichtbare deel van de
Op de agenda
Op het netvlies, in het
DNA?
Strategie
Korting op de toekomst
Blindheid voor verandering
Governance & compliance
Taboe transacties
De zeephelling
Begrensde integriteit
Performance management
Confirmation bias
Beschikbaarheidsheuristiek
Investeringen, fusies &
overnames
Bounded Awareness
Optimisme
Het anker-effect
Organisatie- &
managementontwikkeling
Escalatie van commitment
Do no harm
Enterprise risk management
Vensters: risico of kans
Zwarte zwanen
Prospect Theory
Veiligheid
Groepsmores
Schaarste: focus dividend &
tunnel belasting

transactie is de uitwisseling van sociaal
kapitaal. Sociaal kapitaal bestaat uit ergens bij
mogen horen en je beschermd weten door de
groep, maar ook uit status en macht. Dit
domein is levensecht en delicaat. Het is
beladen met taboes en ongemak.
Desalniettemin is het onvermijdelijk. Mensen
zijn sociale dieren die het beste overleven
door relaties aan te gaan. Tegen welke prijs
dat redelijk is, dat is de vraag die keer op keer
op tafel ligt. In besturen tref je diezelfde
relaties aan en de bijbehorende taboes. Wat
kan je zeggen en vooral ook hoe? Alles kan
gezegd, mits je de juiste vorm weet te vinden
die recht doet aan de relatie tussen beide
partijen.
Waar commissarissen dus nog meer van
bewust moeten worden, is niet alleen welke
biases het heldere denken beïnvloeden, maar
ook hoe de relatie het heldere communiceren
beïnvloedt. Pas dan maken we kans op goed
beargumenteerde en maatschappelijk
gedragen besluitvorming. Pas dan maken we
kans op een juiste balans tussen financiële
waarde en stakeholder waarde.
Hoe nu verder?
Slechts een aantal gedragsvalkuilen
passeerden op 6 mei jl. de revue. De lijst van
valkuilen is groter. In de bovenstaande tabel
(tabel1) zie je een grove inschatting van welke
biases de strategische agenda van de
commissaris en toezichthouder beïnvloeden.
Over de cognitieve valkuilen valt volop te
lezen. Een absolute aanrader is ‘Thinking,
Fast and Slow’ van Daniel Kahneman. Een
goede tweede, specifiek gericht op
risicomanagement is RQ van Dylan Evans.
Beide titels zijn ook in het Nederlands vertaald
en een samenvatting vind je door op de links
te klikken.
De relationele valkuilen zijn het beste te
vermijden door ze een keer in een veilige
context te hebben ervaren. Speciaal met dit
doel voor ogen zijn wij van The Echonomist
een management game voor MT’s, directies
en besturen aan het ontwikkelen die beide
aspecten zichtbaar en bespreekbaar maken.
Wie eenmaal heeft gezien en ervaren wat er
onder water gebeurt, die heeft zijn vermogen
om in te grijpen en bij te sturen aanzienlijk
vergroot. Op het netvlies en in het DNA van de
organisatie, dat is een uitdaging die het waard
is om aan te gaan.
Ook binnen het NKCC zal het thema biases in
de boardroom de komende nog extra
aandacht krijgen.
Wie nog twijfelt of aandacht schenken aan het
leren (h)erkennen van valkuilen in het beeld-
en besluitvormingsproces, die kan zich
wenden tot het artikel van McKinsey waarin zij
aantonen dat dit de weg vrijmaakt tot het
doorontwikkelen tot een high(est) performing
board.
Den Haag, mei 2014 -
Drs. Eva van Wijngaarden management
consultant The Echonomist en promovenda
verbonden aan de Universiteit van Tilburg.
Deze NKCC- Paper is tot stand gebracht naar aanleiding van de NKCC themabijeenkomst voor commissarissen en
toezichthouders i.s.m. drs Eva van Wijngaarden (The Echonomist) en Norbert de Melker (directeur van het NKCC
Nederlands KennisCentrum Commissarissen en Toezichthouders)