Programma voor Commissarissen
en Toezichthouders
ESAA Erasmus School of Accounting & Assurance
Erasmus School of Accounting & Assurance
Kamer H13-10
Postbus 1738
3000 DR Rotterdam
Tel. 010 - 408 28 66
Mobiel 06 36 119 360
Fax
010 - 408 91 57
E-mail esaa-com@ese.eur.nl
Internet www.esaa.nl
ESAA is een onderdeel van de Erasmus Universiteit Rotterdam
‘Toezichthouders worden steeds vaker op
hun verantwoordelijkheden aangesproken’
w
w
w
.esaa.nl
Inzicht in Toezicht

2
Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
3
Het zijn turbulente tijden voor commissarissen en toe-
zichthouders in Nederland. Hun activiteiten zijn onder het
vergrootglas gelegd door recente gevallen van wanbeleid
bij ondernemingen en non-profitorganisaties. Het publiek
oordeelt kritischer over de rol van commissarissen. Meer
en meer groeit het inzicht dat zij niet altijd aan de soms
hooggespannen verwachtingen kunnen voldoen.
Het is duidelijk dat commissarissen en toezichthouders
zijn genoodzaakt tot een verdere professionalisering van
hun werkzaamheden. Wetenschappelijk onderwijs kan
een belangrijke bijdrage leveren aan deze professionali-
sering. Daarom biedt de Erasmus Universiteit Rotterdam
al enige jaren een topprogramma aan voor commissaris-
sen en toezichthouders die over ervaring beschikken.
Een topprogramma in letterlijke zin
Als deelnemer bent u verzekerd van een letterlijk ‘top-
programma’. Docenten hebben hun sporen verdiend in
de wetenschap en beschikken daarnaast over actuele
praktijkervaring op hoog niveau.
In het programma komen vakgebieden aan de orde die
relevant zijn voor uw functioneren. Denk aan onder-
werpen zoals strategie, risicomanagement, accounting
en financiering. U verdiept uw inzicht in de psycholo-
gische aspecten van het vak. De verschillende rollen
die een commissaris kan spelen - die van klankbord,
werkgever en toezichthouder - komen aan bod.
Er is ook aandacht voor de toegenomen aansprake-
lijkheidsrisico’s, u leert beter omgaan met (bestuur-
lijke) crises.
Ervaringen delen
De opleiding is interactief. Samen met andere deelne-
mers bespreekt u concrete praktijkgevallen. U kunt
dus leren van de ervaringen van andere commissaris-
sen en toezichthouders. Als u het programma succes-
vol heeft afgerond, kunt u bovendien lid worden van
de Vereniging van Commissarissen en Toezichthouders
Erasmus (VCTE). In het kader van permanente educatie
organiseert deze vereniging regelmatig besloten semi-
nars. De vereniging fungeert als een platform voor de
uitwisseling van ideeën en ervaringen.
Denkt u dat het topprogramma kan bijdragen aan een
verdere professionalisering van uw rol als commissaris?
Op onze website www.esaa.nl treft u meer informatie.
Ook kunt u in een persoonlijk gesprek antwoord krijgen
op alle vragen die u heeft.
Raison d’être
3
Opzet van het programma
4
Module 1
6
De onderneming en de maatschappij
6
Module 2
7
Finance
7
Module 3
8
Commercieel en Strategisch
Management; Risk & Reward
8
Module 4
9
Functioneren van de Raad van Commissarissen:
Juridisch kader en praktijk
9
Module 5
10
Inzicht In Toezicht
10
Personalia
11
Kernteam
13
Overige opleidingen
14
ESAA
15
’Voor een goede Corporate Governance is een evenwichtige machtsverdeling
tussen de Raad van Bestuur, Raad van Commissarissen en aandeelhouders
essentieel.
In het laatste decennium heeft een verschuiving plaatsgevonden ten gunste van com-
missarissen en aandeelhouders. Ook commissarissen dienen zich te realiseren dat
bij een grotere verantwoordelijkheid, verantwoording en transparantie een wezenlijk
onderdeel wordt van hun taak.
Dat vraagt om kwaliteit, kennis en vaardigheid en dus… om (permanente) educatie’
Jos Streppel, Voorzitter Monitoring Commissie Corporate Governance
Inhoud
Drs. J.H.P.M. (Jan) Stolker
Program Director
Raison d’être
Prof. dr. J.A. (Jaap) van Manen
Hoogleraar corporate governance

4
Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
5
Opzet van het programma
Wie zijn uw docenten?
Gezaghebbende hoogleraren waarborgen een hoog-
staande theoretische inbreng tijdens de modules.
Prominente commissarissen en bestuurders uit het
bedrijfsleven zullen als gastsprekers hun ervaringen
met u en andere deelnemers delen.
Hoe blijft uw kennis up to date?
Na het succesvol afronden van het topprogramma biedt
de Erasmus Universiteit Rotterdam u de gelegenheid
lid te worden van de Vereniging voor Commissarissen en
Toezichthouders Erasmus. U krijgt dan tweemaal per
jaar een uitnodiging voor de Terugkomdagen. Deze
dagen zijn gewijd aan de nieuwste ontwikkelingen op
het gebied van governance en toezicht. Wilt u meer
weten over de vereniging? Kijk dan op www.vcte.nl
Wat is het Erasmus Commissarissen Panel?
Het Erasmus Commissarissen Panel levert vanuit het
perspectief van toezicht een bijdrage aan het lopen-
de debat over corporate governance. Het panel
bestaat uit een vaste groep commissarissen en toe-
zichthouders, allen oud deelnemers van het ‘Pro-
gramma voor Commissarissen en Toezichthouders’.
De resultaten van de enquêtes worden gepubliceerd
in het Financieel Dagblad. Enquêtes zijn gehouden
over Beloningsbeleid, Pensioenen, Functioneren van
de Raad van Commissarissen, Risicomanagement en
Fusies & Overnames.
Is het topprogramma erkend als permanente
educatie?
Erasmus School of Accounting & Assurance is als
onderwijsinstelling erkend door het NIVRA en is
daardoor gerechtigd PE-punten toe te kennen aan onder-
wijsactiviteiten. Het aantal PE-punten voor het Program-
ma voor Commissarissen en Toezichthouders bedraagt 60.
Wie staan er achter het topprogramma?
Het Programma voor Commissarissen en Toezichthou-
ders is opgezet door een kernteam. Elk kernteamlid is
verantwoordelijk voor de ontwikkeling en inhoud van
zijn of haar module. Een Raad van Advies ondersteunt
het kernteam. Deze Raad adviseert over de kwaliteit en
de verdere ontwikkeling van het programma. In deze
Raad hebben functionarissen van een aantal vooraan-
staande organisaties in Nederland zitting. Alle leden van
de raad hebben een brede ervaring als commissaris.
Zijn er aanpassingen mogelijk van de inhoud?
Naast het reguliere programma bestaat de mogelijkheid
tot een maatwerkprogramma, binnen de eigen organi-
satie van de deelnemer(s).
Nog geen ervaring als commissaris?
Voor directieleden en aspirant-commissarissen bieden
wij het programma “Governance in de boardroom” aan.
Meer informatie over dit programma vindt u op onze
website www.esaa.nl
Voor wie is het programma bestemd?
Het programma richt zich op commissarissen van (mid-
del-)grote bedrijven en toezichthouders van grotere
non-profitorganisaties. Van deelnemers wordt verwacht
dat zij al ervaring hebben als commissaris of toezicht-
houder. Maar ook voor aankomende toezichthouders
en directeuren is er een separaat programma. Een actieve
inzet bij het volgen van het programma staat voorop.
Onderdeel van de aanmeldingsprocedure is een intake-
gesprek met elke deelnemer.
Hoe onderscheidt het programma zich?
Het programma kenmerkt zich door haar academisch
niveau. Doordat u deel uit maakt van een kleine groep
(maximaal 16 deelnemers) is een intensieve begeleiding
door onze docenten en interactie tussen de deelne-
mers mogelijk.
Wat mag u van het programma verwachten?
• U vergroot uw expertise van de verschillende onderne-
mingsvormen en de daaruit voortvloeiende eisen voor
adequaat toezicht.
• U onderkent beter het belang van financiële vraag-
stukken voor de commissaris en de ‘art of questioning’.
• U bent bekend met de wettelijke vereisten voor goed
ondernemingsbestuur en de daaruit voortvloeiende
taken én risico’s voor de commissaris of toezichthouder.
• U leert de verschillende rollen van de commissaris
onderscheiden en u krijgt meer zicht op de dilemma’s
die hieruit voortvloeien.
• U kunt inschatten wat de consequenties van stra-
tegische besluiten zijn voor de resultaten van de
onderneming.
• U krijgt inzicht in de psychologische aspecten rond het
bestuur van organisaties en het toezicht daarop.
Als u het programma met goed gevolg hebt afgerond,
ontvangt u een certificaat van de Erasmus Universiteit
Rotterdam.
Hoe is het programma opgebouwd?
Het Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
combineert praktijkervaring met theoretische kennis.
Het programma bestaat uit vijf thema’s:
• Onderneming en maatschappij en corporate
governance.
• Financiering, Regelgeving en Financiële verslaggeving.
• Ondernemerschap en risico’s.
• Het functioneren van de Raad van Commissarissen
vanuit juridisch oogpunt.
• Relatie tussen toezichthouders en directie.
De eerste vier thema’s worden in vier modules van twee
dagen behandeld.
In de vijfde module komt de samenhang van de ver-
schillende thema’s tot uiting, alsmede case-studies
en evaluatie.
Thema’s
Ondernemingen en maatschappij
Functioneren RvC
(people)
Functioneren RvC
(juridisch)
Ondernemerschap
en risico’s
Financiering en
auditing
Kernteam
60

Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
7
6
Module 1
De onderneming en de maatschappij
Module 2
Finance
Blok 1
Financiering
• Het onderkennen van het belang van financiering
voor het goed functioneren van de organisatie
• Behandeling van verschillende financieringsinstru-
menten
• Praktische kredietarrangementen, financieringsratio’s,
convenanten en de afgifte van zekerheden
• De afdeling Bijzondere Kredieten van een bank
Casus
U wordt gevraagd voor een commissariaat. De onder-
neming is net vanuit een VOF-structuur ondergebracht
in een vennootschap. Daarbij is een van de aandeel-
houders als directeur in dienst van de nieuwe ven-
nootschap getreden. De jaarstukken zijn nog niet
compleet. Welke afwegingen maakt u bij uw beslis-
sing om het commissariaat al dan niet te aanvaarden?
Blok 2
Financiële verslaggeving / regelgeving
• De samenhang van en wisselwerking tussen de steeds
complexer wordende financiële verslaggevingregimes
• IFRS, de financiële paragraaf van de code Tabaksblat
en de relevantie van Sarbanes Oxley voor de Neder-
landse situatie
• Conceptuele gedachten achter en highlights van enkele
jaarrekeningvoorschriften
• De betekenis van diverse wettelijke codes
• De wettelijke informatieplicht
• De rol van de accountant en de externe toezichthouders
• De rol van de commissaris/toezichthouder en het
auditcomité
Casus
De president-commissaris wordt gebeld door een
zenuwachtige CFO. De huisbankier geeft de account
door aan de afdeling Bijzondere Kredieten: een belang-
rijk convenant is gebroken. In een gesprek dringt de
bank bovendien aan op de aanstelling van een gedele-
geerd commissaris die de CFO moet vervangen. Hoe
kunnen commissarissen handelen?
Blok 3
Rapportering
• Opdrachtverstrekking aan de accountant
• Taken en auditwerkzaamheden van de accountant
• Rapportering door de accountant en relatie met de
commissaris
• Het grote belang van waarderingsgrondslagen
(pensioenverplichtingen, voorraadwaardering)
• Indicatoren van potentiële problemen: waar moet de
commissaris een neus voor hebben, welke rapportering
is belangrijk of moet worden geëist?
• Ethische standaard voor financieel management:
wat kan en wat mag?
• Fraude: de rol van de commissaris en de rol van de
accountant
Casus
In casussen komen meerdere financiële topics aan
bod: pensioenen, fraude en de rol van de commissaris,
automatisering en commissaris, belastingen en de
financiering van non-profitorganisaties. Het gaat vooral
om de praktische aspecten en betekenis daarvan voor
de commissaris, minder om de conceptuele inbedding.
Blok 1
De principes van goed toezicht
• Ondernemings- en besturingsmodellen
• Stakeholdersmodellen en agency conflicten
• Betekenis van internationale ontwikkelingen
• Invloed financiële markten
• De rol van het kapitaal
• Casussen
Blok 2
De vormgeving van het toezicht
• De relatie ondernemingsdoel en toezicht
• Wetten en codes
• Intern versus extern toezicht
• Nederland versus buitenland
Casus
Aan de hand van een casus krijgt u meer inzicht in de
betekenis van het gekozen ondernemingsdoel in rela-
tie tot de focus van het bedrijf. Welke rol speelt u als
commissaris? En welke expertise heeft u nodig bij een
complexe organisatie, zoals een bedrijf waarvan de
aandelen in handen van de overheid zijn?
Blok 3
De commissaris in het familiebedrijf
• Soorten familiebedrijven en ontwikkelingsfasen
• Kernthema’s en functies van het toezicht
• Verantwoordelijk aandeelhouderschap en de
commissaris
Casus
Een familiebedrijf heeft verschillende adviseurs: een
familieraad, een algemene vergadering van aandeel-
houders en een raad van commissarissen. Bent u in
staat de positie en de functie van de commissarissen
binnen het bouwwerk van corporate governance goed
vorm te geven?
Blok 4
De commissarissen bij semi-publieke
bedrijven
• Achtergronden bij het ontstaan
• Toezicht bij hybride organisaties
• Extern versus intern toezicht
• De maatschappelijke onderneming
• De ontbrekende aandeelhouder
Casus
U komt voor het dilemma te staan dat groepen aan-
deelhouders de strategie willen wijzigen. Die verande-
ring brengt veel vragen met zich mee. Hoe te handelen
als Raad van Commissarissen? Wie is waarvoor verant-
woordelijk? Moeten de Raad van Bestuur en de Raad
van Commissarissen de meerderheid van de aandeel-
houders volgen of hebben zij een eigen verantwoor-
delijkheid? Kunt u een ongelijke behandeling van
aandeelhouders vóór zijn? En maakt het uit wie de
aandeelhouders zijn?
Drs. W.L. (Wim) Moerman:
De module ‘De onderneming en de maatschappij’ gaat in op het functioneren van een organisatie of onderneming
in relatie tot de maatschappelijke omgeving. Welke ‘checks en balances’ zijn er?
Er zijn veel verschillen in ondernemingsdoelstellingen en de manier waarop organisaties de belangenafweging
tussen stakeholder vormgeven. De organisatievorm (naamloze of besloten vennootschap, semipublieke
onderneming, coöperatie, familiebedrijf of stichting) heeft implicaties voor het toezicht.
De maatschappij legt organisaties meer en meer eisen op die te maken hebben met de vormgeving en de
inhoud van het toezicht. Wetten, codes en beginselverklaringen beperken het speelveld steeds meer. Ook aan
de commissarissen zelf worden meer en hogere normen gesteld. Die eisen worden in toenemende mate vastgelegd.
Van commissarissen wordt ook geëist dat zij kennis en vaardigheden continu op peil houden of brengen.
Drs. H.W.M.W. (Henk) ten Cate RA:
De wereld verandert in hoog tempo. Businessmodellen en hun financiering wijzigen rigoureus: door inte-
grerende economieën, internetgebruik, co-producing, outsourcing en andere samenwerkingsvormen.
Ook financiële regelgeving is aan veranderingen onderhevig. Organisaties gaan regelmatig - en soms onopge-
merkt - grote financiële verplichtingen aan met verstrekkende gevolgen. Natuurlijk wordt van u als commissaris
niet verwacht dat u ‘alles’ weet.
In deze snel veranderende omgeving moet een commissaris:
• over voldoende deskundigheid van finance beschikken om verantwoord toezicht te kunnen uitoefenen op de
financiële kant van de onderneming;
• op de hoogte zijn van de regels voor financiële verslaggeving en verantwoording;
• weten welke rapportering voor verantwoord toezicht nodig is.

Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
9
8
Module 3
Commercieel en strategisch management:
Risk & Reward
Module 4
Functioneren van de Raad van Commissarissen:
Juridisch kader en praktijk
Blok 1
Verantwoordelijkheid en
aansprakelijkheid
• Taken en bevoegdheden van de Raad van Commis-
sarissen
• Uitgangspunten voor de taakvervulling
• Onafhankelijkheid
• De aansprakelijkheidspositie van de commissaris
• De beperkingen van het aansprakelijkheidsrisico
Casus
Een bedrijf heeft besloten tot een ambitieuze groeistra-
tegie. Na een aantal jaren blijkt dat de organisatie de
snelle expansie niet helemaal aan kan. De financierings-
structuur van de onderneming is ernstig verslechterd.
De groeistrategie wordt doorgezet. Kort daarna zakt
de markt in elkaar. Het bedrijf raakt in faillissement.
De curator stelt naast de directie ook de Raad van Com-
missarissen aansprakelijk. Wat hadden de commissa-
rissen kunnen doen om dit te voorkomen?
Blok 2
De commissaris in de praktijk
• Dilemma’s in de boardroom
• Wat gaat er mis in de boardroom
• De relatie met andere ondernemingsorganen
• De achtergronden van recente ondernemingsschan-
dalen
• De bijzondere rol van de president-commissaris
• Informatievergaring door de Raad van Commissarissen
Casus
In de statuten van een beursfonds staat dat de
bestuursvoorzitter wordt benoemd door de Raad van
Bestuur. In dezelfde statuten staat ook dat in een
gecombineerde vergadering van Raad van Bestuur en
Raad van Commissarissen alle deelnemers een gelijke
stem hebben. Het is onduidelijk of de voorzitter van de
Raad van Bestuur of die van de Raad van Commissaris-
sen de agenda voor de vergadering bepaalt. De Raad
van Commissarissen wil de statuten op genoemde
punten aanpassen. De Raad van Bestuur wil dat niet.
Hoe handelt de president-commissaris?
Blok 3
Deskundigheid, selectie- en benoemings-
procedures
• De inhoud van een profielschets
• Evaluatie eigen functioneren en individuele beoor-
delingen
• Due diligence voorafgaand aan de aanvaarding van
de positie van commissaris
• Toezicht op talentmanagement en opvolging binnen
het bestuur
Blok 4
De Raad van Commissarissen en het
beloningsbeleid
• Beloningssystematieken
• De risico’s van prestatiebeloning
• De rol van de Raad van Commissarissen
• Juridische grenzen aan beloningstructuren
• Ontslag vergoedingen bestuurders
Blok 1
Strategisch management
• Ontwikkelingen in de bedrijfsomgeving: wat doet de
concurrentie, wat vraagt de markt, nieuwe kansen
en bedreigingen
• Statusbepaling, sterkte/zwakteanalyse van de onder-
neming: waar wordt nu werkelijk geld aan verdiend,
het definiëren van de core business
• Waar zit de waarde in de onderneming?
• Bepalen van de langetermijnstrategie: keuze voor
autonome groei of groei door middel van fusie, over-
name of joint venture?
• Risk-rewardanalyse in relatie tot strategische en tacti-
sche keuzes
• De rol van private equity
Blok 2
De ondernemende organisatie
• Veranderingsprocessen: hoe implementeert een
onderneming haar strategie aan en hoe realiseert
het management nieuwe doelen?
• Entrepreneurhip: aandacht voor het innovatief ver-
mogen van de onderneming: productontwikkeling,
vernieuwing van productieorganisatie, visie op de
markt en leiderschap
• De pendant: hoe te voorkomen dat organisaties zich
ontwikkelen tot bureaucratieën die de kansen voor
de toekomst verstikken?
• Fusies & Overnames: hoe vindt de integratie plaats
en worden fusie doelstellingen geborgd
• Competenties van management en employees ver-
sus gekozen strategie
Blok 3
Risicomanagement
• Ondernemen en externe risico’s: markt, concurren-
tie, claims, valuta’s etc.
• Interne risico’s: cultuur, IT, pensioenen, archivering,
brand en inbraak etc.
• Systemen voor het beheersen van de interne en
externe risico’s
Casus
Bij een onderneming met een lange traditie in Neder-
land verbleekt het succes. De directie heeft niet tijdig
de bakens verzet. Concurrerende marktpartijen herde-
finiëren de markt. Hoe krijgt de Raad van Commissa-
rissen inzicht in de huidige status van de onderneming
en wat moet de Raad van Commissarissen doen met
de directie?
Casus
Een zorgzame en zuinige directeur van een familiebe-
drijf maakt plaats voor een snelle wereldveroveraar.
De Raad van Commissarissen realiseert zich dat de
groei uit het buitenland moet komen. Maar is de orga-
nisatie klaar voor de grote stap? En welke rol speelt de
commissaris hierin? Over welke informatie en welke
middelen moet de Raad van Commissarissen beschikken?
Dr. Ir. J.G. (Hans) Smit:
De module ‘Commercieel en strategisch management’ gaat in op de strategische keuzes van de ondernemende
organisatie en het risicomanagement van de onderneming. Ondernemende organisaties spelen in op de dyna-
miek van de markten. Rapportages van de directie aan de Raad van Commissarissen kunnen een schijnwer-
kelijkheid laten zien. Het is de kunst van toezichthouders om door gerichte discussie inzicht te krijgen in de
werkelijke status van de onderneming, haar doelen en haar kansen. Daarnaast speelt de Raad van Commissa-
rissen een rol bij de vaststelling en herijking van de ondernemingsstrategie.
Waar nodig moet de Raad van Commissarissen kunnen bijsturen: zowel in een situatie waarin de onderneming
geleidelijk steeds minder ambitieus opereert als in een situatie waar hypes worden nagestreefd. Ook de stra-
tegische rol van private equity komt aan de orde. Risicomanagement formaliseert de checks en balances in de
organisatie en maakt organisaties bewust van frauderisico’s.
Mr. drs. D.A.M.H.W. (Daniella) Strik:
Deze module gaat in op de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de raad van commissarissen.
Daartoe zal het juridische kader worden geschetst waarin deze zijn vastgelegd. Bijzondere aandacht wordt
besteed aan de onafhankelijkheid van de commissaris en situaties waarin zich tegenstrijdige belangen voor-
doen. Ook de valkuilen die in de praktijk tot aansprakelijkheid van commissarissen kunnen leiden komen aan
de orde. Daarnaast gaat de module dieper in op de rol van de Raad van Commissarissen bij het houden van
toezicht op de naleving van wet- en regelgeving, het beloningsbeleid en talentontwikkeling binnen de onder-
neming om continuïteit van het bestuur te waarborgen. De bijzondere rol van de voorzitter van de Raad van
Commissarissen zal worden belicht.
Tenslotte worden twee belangrijke succesfactoren voor het goed functioneren van de Raad van Commissaris-
sen behandeld: diens samenstelling en de dynamiek binnen de board room.

Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
11
10
Module 5
Inzicht in Toezicht
Blok 1
De ervaring spreekt
• Dilemma’s van de commissaris in een crisissituatie:
exit or voice?
• Functioneel en moreel vertrouwen
• Cultuur en organisatie
• Ethiek
Blok 2
Presentatie en bespreking casussen
In deze laatste module van het programma wordt
groepsgewijs aan een case study gewerkt, waarbij
een bijzonder dilemma uit de toezichthoudende prak-
tijk wordt behandeld. Enkele maanden van tevoren
krijgt u de opdracht een onderwerp nader uit te werken
en in de vorm van een casus te presenteren.
Tijdens de module krijgt elke groep de gelegenheid de
casus te presenteren. Daarna volgt een discussie van
ongeveer een uur voor de voltallige groep onder lei-
ding van een moderator.
Certificaat
Als u heeft voldaan aan de gestelde criteria, krijgt u tot
slot het certificaat van de Erasmus Universiteit Rotter-
dam overhandigd.
Drs. J.H.P.M. (Jan) Stolker:
Vroeger was het voldoende als een commissaris kon putten uit opgedane ervaringen. Tegenwoordig is de
commissaris een specialist die regelmatig moet worden bijgeschoold om adequaat te kunnen functioneren.
In deze module wordt dieper ingegaan op de dilemma’s waarmee toezichthouders in de praktijk worden gecon-
fronteerd. Onder leiding van ervaren moderatoren / commissarissen worden case studies besproken, waarbij
de deelnemers door uitwisseling van ervaringen hun functioneren kunnen versterken. De case studies gaan
over vraagstukken zoals de communicatie tussen Raad van Commissarissen en bestuurders, verschillen van
inzicht over de strategie, hoe te komen tot voldoende uitwisseling van informatie en conflicts of interest.
In deze module wordt ook aandacht besteed aan de evaluatie van het functioneren van de Raad van Commissa-
rissen: welke methoden zijn effectief, hoe kan het inzicht en toezicht worden versterkt in de dagelijkse praktijk
en hoe kan een effectieve samenwerking tussen bestuur en toezichthouders worden vormgegeven. De module
‘Inzicht in Toezicht’ toetst in hoeverre de deelnemers hun inzicht hebben verdiept.
Mevrouw prof. dr. J.P. Bahlmann
Onder meer deeltijd-hoogleraar bedrijfseconomie Uni-
versiteit van Utrecht; lid Raad van Commissarissen
ING; lid Raad van Commissarissen Nedap NV; voorzit-
ter van het Commissariaat voor de Media.
De heer drs. M. Bruel
Onder meer werkzaam bij MESA-FBC. Auteur van
diverse publicaties over het familiebedrijf, o.a. ‘Beurs-
gang voor het Familiebedrijf’ en ‘Uitblinken als Familie-
bedrijf’.
De heer prof. dr. K. Cools RA
Partner bij Booz & Company; hoogleraar Corporate
Finance Rijksuniversiteit Groningen.
De heer drs. V.I. Goedvolk
Onder meer lid van diverse commissariaten, waaron-
der de Nederlandse Waterschapsbank N.V. (Den Haag),
Loyalis N.V. (Heerlen) en Urenco Ltd (Marlow UK).
De heer prof. J.C.A. Gortemaker RA
Hoogleraar financial auditing; daarnaast meerdere
bestuurs- en toezichthoudende functies waaronder
bestuurslid van het Bureau Financieel Toezicht alsmede
lid van de commissie intern toezicht van het pensioen-
fonds PFZW (voorheen PGGM).
De heer mr. A.H. den Held
Onder meer commissaris Vastgoedonderneming; oud-
lid Raad van Bestuur Amsterdam Trade Bank NV.
De heer mr. W.D. van Leeuwen
Onder meer voorzitter van de Raad van Commissaris-
sen van Vivare, voorzitter van de Raad van Toezicht van
de PO-Raad. Is als directeur ‘Civil Society & Governan-
ce Consultancy BV’ actief op het maatschappelijk mid-
denveld.
Prof. dr. A.P. de Man
Hoogleraar management studies Vrije Universiteit
Amsterdam; verbonden aan Atos Consulting.
De heer prof. dr. J.A. van Manen RA
Onder meer oud-partner bij PricewaterhouseCoopers
Accountants; was lid van de Monitoring Commissie
Corporate Governance Code; voorzitter van het Audit
Committee van de Algemene Rekenkamer; lid Raad van
Toezicht Museum Boijmans van Beuningen; lid Raad
van Commissarissen van de Nederlandsche Bank.
De heer prof. drs. M.H. Meijerink
Onder meer voorzitter Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg; adviseur Het Expertise Centrum; voorzitter
Raad van Toezicht Universiteit van Utrecht.
De heer dr. P.W.M. Nobelen
Onder meer zelfstandig bestuursadviseur corporate
governance, team audit, topstructuren en strategie-
vragen; mediator bij conflicten binnen en tussen
bestuursorganen; o.a. vicevoorzitter Raad van Toe-
zicht Terre des Hommes Nederland.
De heer prof. mr. S.R. Schuit
Onder meer advocaat en voormalig partner bij Allen &
Overy; hoogleraar Internationaal Commercieel en
Financieel Recht aan de Universiteit Utrecht en hoog-
leraar Corporate; Commissaris o.a New World Resources
en Breevast; voorzitter van de ‘Law Firm School’ en
van ‘Stichting Giving Back’.
De heer mr. W.F.C. Stevens
Onder meer voormalig-senior Baker & McKenzie Amster-
dam NV; commissaris Staatsloterij; AZL N.V., Goedland
N.V., Stichting Holland Casino, Brit Insurance Holdings
N.V., voormalig Luchthaven Schiphol, Stichting Het
Concertgebouw Fonds.
De heer prof. dr. J. Strikwerda CMC
Onder meer Executive Management Consultant/partner
bij Nolan; Norton & Co; director van het Nolan Norton
Institute; hoogleraar Internal Governance Universiteit
van Amsterdam, Faculteit voor Economie en Bedrijfs-
kunde.
De heer drs. C.A. Visser CIA
Onder meer partner Risk Advisory Services, Ernst &
Young Accountants LLP
Prof. mr. J.H.M. Willems
Onder meer een Nederlands rechter. Hij is vicepresi-
dent van het Gerechtshof Amsterdam, plaatsver-
vangend Raadsheer van de Ondernemingskamer en
bijzonder hoogleraar Corporate Litigation aan de
Rijksuniversiteit Groningen.
De heer mr. T. van Wijngaarden
Onder meer partner Eversheds Faasen Amsterdam, lid
van de Raad voor de Jaarverslaggeving.
Docenten

Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
13
12
Raad van Advies
De Raad van Advies bewaakt de opzet, inhoud en kwaliteit van het programma. Ook kan de Raad een inhoude-
lijke bijdrage leveren aan een van de modules. De Raad van Advies bestaat uit:
De heer prof. mr. H. Beckman
Onder meer hoogleraar Jaarrekeningenrecht, Erasmus
Universiteit Rotterdam; oud-partner Stibbe advocaten;
hoogleraar Ondernemingsrecht Rijksuniversiteit Gro-
ningen.
De heer prof. drs. P. Bouw
Voorzitter Raad van Commissarissen CSM; Voorzitter
Bankraad, Lid Raad van Commissarissen NV Nuon;
Voorzitter Raad van Toezicht Vrije Universiteit/Win-
desheim/VU Medisch Centrum te Amsterdam.
De heer prof. dr. H.R. Commandeur
Onder meer hoogleraar Industriële Economie en
Bedrijfshuishoudkunde, Erasmus Universiteit Rotterdam;
dr. F.J.D. Goldschmeding-leerstoel aan Business Univer-
siteit Nyenrode; algemeen directeur Erasmus Holding;
onder meer Lid Raad van Commissarissen IMTA BV;
SMO BV; Wim Bosman Holding
Mr. H.Th.E.M. R. Rottinghuis
Onder meer oud-CEO Pon Holdings BV, Lid Raad van
Commissarissen Blokker Holding NV, Royal Bank of
Scotland N.V.
Drs J.B.M. Streppel
Onder meer voorzitter Raad van Commissarissen KPN,
vice-voorzitter Raad van Commissarissen Van Lanschot,
Voorzitter Monitoring Commissie Corporate Gover-
nance Code, voorzitter Bestuur Duisenberg School
of Finance.
drs. R.J.N. Abrahamsen, drs. L.J.M. Berndsen, J. Blok-
ker, mevrouw drs. G.J. de Boer-Kruyt, drs. R.W.J.M.
Bonnier RA, prof. dr. D. van den Brink, Ir J.A. Dekker,
mr H.E. Jansen, drs. P.C. Klaver, mevrouw T.A. de
Maas-Brouwer, drs. O. Naamani, drs. A. van Rossum,
D. Valerio, mevrouw A.P.M. Van der Veer-Vergeer en
prof. dr. A.C. Zijderveld.
Terugkomdagen
Tijdens halfjaarlijkse terugkomdagen van de Vereniging van Commissarissen en Toezichthouders Erasmus
staat elke keer een ander thema centraal, zoals beloningsbeleid, Private Equity, Ethiek, Fraude, Tax, Vastgoed
en de kredietcrisis, Fusies en overnames.
In het recente verleden zijn bijdragen geleverd door
onder meer drs. J.W. Baud, de heer C. Boonstra, prof.
dr. ir. A. Bruggink, Prof. ir. W. Dik, prof dr E.A. de
Groot, drs. J. Th. van Iperen MMC, drs. W. Jiskoot, mr.
R. Kramer RA, mr. W.D. van Leeuwen, mevrouw prof.
dr. M. Lückerath-Rovers drs. S. Noorda, mr. drs. B. M.
Prins RA, mr. J.M. Slagter. , Prof. dr. D.A. de Waard
Zie voor meer informatie www.vcte.nl
Gastsprekers
Ook enkele ervaren commissarissen zullen worden uitgenodigd als gastspreker. In de afgelopen jaren hebben
onder meer de volgende sprekers hun ervaringen met de deelnemers gedeeld:
Kernteam
Drs. J.H.P.M. (Jan) Stolker is Program Director
van het Programma voor
Commissarissen en Toezicht-
houders. Hij geeft de vijfde
module ‘Inzicht in Toezicht’
vorm. Hij is werkzaam als
zelfstandig adviseur onder-
nemingsstrategie en finan-
ciering, met name op het
gebied van private equity.
Daarvoor was hij werkzaam als Managing Director Invest-
ment Banking en CEO ABN-AMRO Capital. Hij is lid van de
Raad van Commissarissen van onder andere Medinova
NV, RoodMicrotec NV en Flowmaster Group NV, Lid Raad
van Toezicht Museum Catherijne Convent Utrecht.
Drs. W.L. (Wim) Moerman is vormgever van de
module ‘Onderneming en
Maatschappij’. Hij is onder
andere werkzaam geweest
als directeur Beleggingen bij
de Robeco-groep en Fortis
en directeur Financieringen
bij het Ministerie van Finan-
ciën. Momenteel is hij lid van
de Raad van Commissaris-
sen van NV Westerschelde Tunnel en lid College van Toe-
zicht Pensioenfonds DSM Nederland. Hij is Voorzitter
Visitatiecommissie Stichting Spoorwegpensioenfonds
en van Stichting Pensioenfonds Openbaar Vervoer.
Drs. H.W.M.W. (Henk) ten Cate RA is verant-
woordelijk voor de module
‘Finance’. Hij is werkzaam
geweest bij Unilever NV en
Coöperatie Cosun. Vervol-
gens is hij CFO van
Heijmans NV en later Arca-
dis NV geworden. Tot voor
kort is hij VP CFO geweest
van Royal GEA Grasso Hol-
ding NV. Tijdens alle werkzaamheden zijn meerdere
toezichthoudende functies uitgeoefend.
Mr. drs. D.A.M.H.W. (Daniella) Strik is ver-
antwoordelijk voor de mo-
dule ‘Het functioneren van
de Raad van Commissaris-
sen: juridisch kader en
praktijk’. Zij is advocaat en
partner van Linklaters LLP,
waar zij de leiding heeft
over de Nederlandse pro-
cespraktijk. Van haar ver-
scheen onder meer het proefschrift ‘Grondslag
Bestuurdersaansprakelijkheid - Een maatpak voor
de boardroom’.
Dr. ir. J.G. (Hans) Smit heeft het Programma
opgezet en geeft nu de
module ‘Strategisch Mana-
gement’ vorm. Hij is werk-
zaam geweest bij onder-
zoeksinstellingen in Berlijn
en Grenoble, een ingenieurs-
bureau en ABN-AMRO Bank.
Daarnaast is hij meer dan
20 jaar toezichthouder. Op
dit moment is hij statutair directeur van de Stichting
Maatschappij en Onderneming (SMO) en vice-voorzit-
ter van de Raad van Commissarissen van Arcadis
Nederland BV.
Drs. M.J. (Josien) van Cappelle RA is Program
Manager van de opleiding.
Zij maakt deel uit van de
gemeenteraad in Capelle
aan den IJssel. Zij is lid van
een Raad van Toezicht van
een non-profit-organisatie.
Zij verricht promotieonder-
zoek op het gebied van
governance. Zij is verant-
woordelijk voor het nieuwe programma ‘Financieel
Management voor Commissarissen en Toezichthouders’.
Kernteam
Terugkomdagen juni 2010

14
Programma voor Commissarissen en Toezichthouders
15
Overige opleidingen
De opleiding is top! Een compleet programma met uitstekende kwa-
liteit sprekers en leerzame interactie. Risicomanagement als link tus-
sen strategie en internal control, tussen ’binnen’ en ’buiten’ is goed
neergezet. Het belangrijkste leerpunt? Zorgen voor een ’tegenmacht’
die je scherp houdt.
Dirk Dotinga - Dotinga Finance & Risico Management
’De praktijkgerichte verdieping in het vak van commissaris sloot
heel goed aan bij mijn werk destijds als adviseur voor bedrijven
over de samenstelling van raden van bestuur en raden van com-
missarissen. Inmiddels ben ik actief in venture capital en advies
aan innoverende bedrijven. Daarnaast ben ik zelf voorzitter van
een raad van commissarissen. Wat ik geleerd heb tijdens de oplei-
ding blijft relevant. Ook heb ik veel plezier van het netwerk en de
terugkomdagen van de VCTE!’
drs. Taco van der Feltz, arts
www.esaa.nl
Programma 2011
Governance in de boardroom
Dit programma is speciaal bestemd voor aankomende
toezichthouders die zich willen voorbereiden op een
toezichthoudende functie en directeuren die hun
inzicht in de omgang met hun Raad van Commissaris-
sen willen verdiepen.
Financieel Management voor Commissarissen
en Toezichthouders
Tijdens deze drie-daagse opleiding gaat u diepgaand in
op financiële vraagstukken rond investeringen, pensioe-
nen, fusies en overnames. U leert aan welke eisen de
financiële informatie, zoals rapportages, moet voldoen
en hoe u deze moet interpreteren. De leergang is
bestemd voor (aankomende)commissarissen en toe-
zichthouders in zowel de profit- als de non-profit sector.
Het programma heeft een academisch niveau.
Programma voor Publieke Aandeelhouders
In de publieke sector vervullen gemeenten, provincies
en het Rijk een rol als aandeelhouder in uiteenlopende
sectoren van de economie, bijvoorbeeld energie, ver-
voer, water en infrastructuur. Vanwege de toenemende
financiële en publieke belangen die het aandeelhouder-
schap met zich meebrengt, is het belangrijk dat de
aandeelhouders voldoende zijn toegerust om die ver-
antwoordelijkheden te kunnen dragen. Het Programma
voor Publieke Aandeelhouders richt zich op gedepu-
teerden, burgemeesters, wethouders en ambtenaren.
Men treedt op als aandeelhouder in de publieke sec-
tor, heeft een beleidsvoorbereidende functie of is
betrokken bij financiële participaties. U hebt minimaal
een HBO werk- en denk niveau, alsmede ervaring in
een aandeelhoudersrol.
Erasmus School of Accounting & Assurance
Algemeen
ESAA verzorgt opleidingen op het gebied van Accoun-
ting, Auditing en Controlling. ESAA is een samenwer-
kingsverband tussen de Erasmus School of Economics
(ESE) en Erasmus Universiteit Rotterdam Accounting,
Auditing & Controlling (Eurac) BV. Door deze samenwer-
king worden van start tot finish alle opleidingen en
onderzoek op het gebied van Accounting, Auditing en
Controlling onder één paraplu georganiseerd; van
masters of science tot postinitiële masters en per-
manente educatie, van fundamenteel (promotie)
onderzoek tot praktijkgericht en contractonderzoek.